Hoe komt de stroomprijs tot stand? EPEX en de day-ahead-markt

Op een dynamisch energiecontract verandert je stroomprijs elk uur. Maar waar komt die prijs eigenlijk vandaan? Het antwoord ligt op de EPEX, de Europese elektriciteitsbeurs, en bij een mechanisme dat de day-ahead-markt heet. In deze gids leggen we uit hoe de dagelijkse veiling werkt, waarom de prijs het ene uur laag en het andere hoog is, en hoe stroom soms zelfs minder dan niets kan kosten.

Wat is de day-ahead-markt?

Elektriciteit kun je niet makkelijk opslaan: wat wordt opgewekt, moet vrijwel direct worden gebruikt. Daarom moeten vraag en aanbod continu in balans zijn. Om dat te organiseren wordt een groot deel van de stroom een dag van tevoren verhandeld op de day-ahead-markt van de EPEX-beurs. Producenten (energiecentrales, wind- en zonneparken) en afnemers (leveranciers, grote bedrijven) geven daar voor elk uur van de volgende dag aan hoeveel stroom ze willen verkopen of kopen, en tegen welke prijs.

De dagveiling: hoe de uurprijs ontstaat

Rond het middaguur sluit de veiling voor de volgende dag. Voor elk van de 24 uur wordt dan één prijs bepaald: het punt waar het aanbod precies de vraag ontmoet. Alle verkopers die tegen die prijs of lager wilden leveren, mogen leveren; alle kopers die dat bedrag of meer wilden betalen, krijgen stroom. Zo ontstaan 24 uurprijzen die aan het einde van de middag bekend worden gemaakt — precies de prijzen die je met een dynamisch contract de volgende dag betaalt. Sommige markten kennen inmiddels ook een verfijning per kwartier.

Merit order: goedkoopste bronnen eerst

De volgorde waarin energiebronnen worden ingezet, heet de merit order. Het principe is simpel: de goedkoopste bronnen komen eerst aan bod. Zon en wind hebben nauwelijks variabele kosten — de zon stuurt geen rekening — dus die worden als eerste ingezet. Daarna volgen duurdere bronnen zoals gascentrales, die brandstof moeten inkopen.

De prijs van de laatste, duurste bron die nodig is om aan de vraag te voldoen, bepaalt de prijs voor iedereen in dat uur. Is er veel goedkope zon en wind, dan hoeven de dure centrales niet aan te slaan en blijft de prijs laag. Moet er een dure gascentrale bij om het tekort te dekken, dan trekt de prijs voor het hele uur omhoog.

Waarom schommelen de prijzen?

De uurprijs beweegt dus met de verhouding tussen vraag en aanbod:

• Veel zon en wind, weinig vraag — bijvoorbeeld een zonnige, winderige zondagmiddag — drukt de prijs omlaag.
• Weinig aanbod, veel vraag — een koude, windstille avond rond etenstijd, als iedereen kookt en de verwarming aanstaat — jaagt de prijs omhoog.

Daardoor zie je grofweg elke dag een patroon: laag 's nachts en midden op de dag, hoog tijdens de ochtend- en avondspits. Het exacte verloop hangt af van het weer, het seizoen en de vraag.

Negatieve prijzen: hoe kan stroom minder dan niets kosten?

Soms zakt de prijs zelfs onder nul. Dat gebeurt als er veel meer duurzame stroom wordt opgewekt dan er op dat moment nodig is — veel zon en wind bij weinig vraag. Producenten kunnen niet altijd zomaar hun installaties stilzetten, en voor sommige is het goedkoper om even geld toe te leggen dan om af te schakelen. Op zulke momenten wordt stroom afnemen letterlijk beloond.

Met een dynamisch contract merk je dat direct: in die uren is je kale marktprijs negatief. Let wel: de vaste onderdelen — energiebelasting, btw en de opslag van je leverancier — blijven gewoon staan, dus je totale prijs wordt zelden echt negatief.

Wat heb je hieraan met een dynamisch contract?

Als je begrijpt hoe de prijs tot stand komt, kun je hem in je voordeel gebruiken. De uurprijzen voor de volgende dag verschijnen aan het einde van de middag in de app van je leverancier. Zo kun je je grootste verbruikers plannen in de goedkoopste uren:

• laad je elektrische auto 's nachts of tijdens een zonnige middag;
• draai wasmachine, droger en vaatwasser in de goedkope blokken;
• laat een thuisbatterij opladen als de prijs laag is en gebruik die stroom tijdens de dure avondspits.

Hoe beter je je verbruik afstemt op het prijsverloop, hoe meer een dynamisch contract oplevert. Wie niets verschuift, betaalt simpelweg het daggemiddelde.